ӨДӨР ТУТМЫН МЭДЭЭ-ний гол тойм – 2026 оны есдүгээр сарын 19

Саудын Араб тэргүүтэй эвсэл 9-р сарын 15-нд [Саудын Арабын] Меккагийн өмнөд хэсэгт Хуситын дроныг Исламын хамгийн ариун хотын хориотой агаарын орон зайд нэвтрэхээс нь өмнө Саудын агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин амдан устгасан гэж мэдэгджээ. Мекка болон Саудын Арабын бусад хотод аюулгүй байдлын сэрэмжлүүлэг зарлажээ. (Al Jazeera)

АНУ-ын Конгрессын Төлөөлөгчдийн танхим 9-р сарын 15-нд Конгрессын зөвшөөрөлгүйгээр Ираны эсрэг цэргийн ажиллагааг үргэлжлүүлэхийг хориглох тухай 3 дахь удаагийн санал хураалтаа явуулж, Ардчилсан намын бүх гишүүн, Бүгд Найрамдах намын 7 гишүүн дэмжжээ. Уг арга хэмжээ хууль болон хэрэгжихийн тулд Сенатын зөвшөөрөл, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трампын гарын үсэг шаардлагатай ч Ерөнхийлөгч Трамп бараг гарцаагүй хориг тавина. АНУ-ын Конгрессын Төсвийн албаны тооцоогоор 2026 оны 8-р сарын 1 гэхэд дайны зардал 38 тэрбум ам.доллароос давж, сар бүр 2–3 тэрбум ам.доллар зарцуулсан байна. (AP)

Европын Комиссын ерөнхийлөгч Урсула фон дер Ляйен ЕХ [Европын Холбоо]-ны удирдагчид болон Их Британи, Украйн (Урейн), Норвеги, Канад зэрэг түншүүдийг нэгтгэн, аюулгүй байдлын заналхийллийн эсрэг хариу арга хэмжээг уялдуулах Европын Аюулгүй байдлын шинэ зөвлөл байгуулахыг уриалжээ. Оросын халдлага эрчимжиж, АНУ-ын аюулгүй байдлын баталгаанд эргэлзэх болсон үед энэ саналыг дэвшүүлсэн ч гишүүнчлэл, эрх мэдэл, батлах журмыг нь хараахан тодорхойлоогүй байна. Тэрээр мөн НАТО [Умард Атлантын Гэрээний Байгууллага]-тай уялдаа холбоогоо хадгалахын зэрэгцээ кибер халдлага, хорлон сүйтгэх ажиллагааны эсрэг ЕХ-ны зохицуулалтыг бэхжүүлж, цэргийн чадавхад хамтран хөрөнгө оруулах санал гаргажээ. (Politico)

Ау Лак (Вьетнам)-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга бөгөөд ерөнхийлөгч То Лам 9-р сарын 15-нд Тайландын Цог Жавхлант Хаан Маха Вачиралонгкорнтой уулзав. Хоёр улс 1976 онд дипломат харилцаа тогтоосноос хойш Тайландын хаан анх удаа Ау Лак (Вьетнам)-т айлчилсан нь энэ юм. Тэд 2025 онд зарласан хоёр улсын дипломат түншлэлийн ахисан түвшинд тулгуурлан худалдаа, хөрөнгө оруулалт, боловсрол, соёлын солилцоо, аялал жуулчлал, тээврийн харилцааг бэхжүүлэхээр тохиролцжээ. (VnExpress)

АНУ, Израил, Арабын долоон улсын цэргийн дээд командлагчид Ираны дайн, бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хэлэлцэхээр Германд хаалттай уулзалт хийсэн гэж АНУ-ын Axios мэдээллийн хэрэгсэл Израилын хоёр албан тушаалтнаас эш татан мэдээлжээ. Үүнд АНУ-ын Төв командлал уулзалтыг баталсан бөгөөд Америкийн цэргийн хүчин тус бүс нутагт үлдэх баталгаа өгч, Ормузын хоолойгоор тээвэр хийхийг өргөжүүлэх талаар хэлэлцсэн гэж мэдээлжээ. (Axios)

АНУ-ын Сангийн сайд Скотт Бессент Иран улсыг санхүүгийн хувьд тусгаарлах АНУ-ын кампанит ажлын хүрээнд тус улстай эдийн засгийн харилцаагаа таслах талаар Хятадын албаны хүмүүстэй хаалттай, “маш сайн” яриа хэлэлцээ хийсэн гэжээ. Ноён Бессент мөн Арабын Нэгдсэн Эмират Улс Ирантай хийх санхүүгийн гүйлгээ, худалдаагаа зогсоосон гэж мэдэгдсэн байна. (Fox News)

Оманы Мусандамын эргийн ойролцоо Панамын далбаатай El Gaia газрын тосны цистерн халдлагад өртөж, хөдөлгүүрийн хэсэгт гал гарсны улмаас Оманы тэнгисийн цэрэг багийн 23 гишүүнийг нүүлгэн шилжүүлсэн ч хоёр хүн сураггүй хэвээр байна гэж тус улсын Далайн аюулгүй байдлын төвөөс мэдээлжээ. Уг цистернийг Оманы боомт руу чирч байжээ. АНУ-ын Төв командлал өмнөх халдлагаар ажиллагаагүй болсон хөлөгт Иран улс дроноор цохилт үзүүлсэн гэж буруутган, цистерн мина мөргөсөн гэх Ираны мэдэгдлийг няцаажээ. (Fox News)

Ирантай хийж буй дайны улмаас дэлхийн түлшний нийлүүлэлт хумигдаж, АНУ-д дизель түлшний үнэ жилийн өмнө 3.69 ам.доллар байснаас нэмэгдэж, мягмар гарагт галлон тутамдаа 6.27 ам.долларт хүрч, түүхэн дээд үзүүлэлт тогтоосныг Уолл Стрийт Сэтгүүл мэдээлжээ. Калифорни мужид дундаж үнэ галлон тутамдаа 8.21 ам.доллар хүрчээ. (Fox News, The Wall Street Journal)

Ираны эрх баригчид 2022 оны “Эмэгтэй, Амьдрал, Эрх чөлөө” эсэргүүцлийн хөдөлгөөнийг нухчин дарах үеэр аллага үйлдэх, эрүүдэн шүүх, хүчиндэх, хүчээр сураггүй болгох зэрэг хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн гэж Эмнести Интернэйшнл хүний эрхийн байгууллагаас мэдэгджээ. Махса Амини албадан хижаб [толгойн алчуур] зүүх журмыг зөрчсөн гэх үндэслэлээр баривчлагдаж, цагдаагийн саатуулах байранд нас барсны дараа эсэргүүцэл эхэлж, улмаар эмэгтэйчүүдийн эрх, улс төрийн эрх чөлөөг шаардах өргөн хөдөлгөөн болжээ. Эмнести Интернэйшнл амиа алдсан жагсагч, хөндлөнгийн 377 хүнийг, тэдний дотор 56 хүүхдийг тогтоож, хариуцлага үүрэх ёстой гэж үзсэн 87 албан тушаалтны нэрийг зарлажээ. Тус байгууллага НҮБ-д гол буруутнуудад эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх механизм байгуулахыг уриалж, 2026 оны 1-р сарын хэлмэгдүүлэлт мөн ижил хэв маягаар, бүр ч олон хүний аминд хүрсэн гэж анхааруулжээ. (Amnesty International, France 24)

Косовогийн парламент 9-р сарын 13-нд Альбин Куртигийн тэргүүлсэн шинэ засгийн газрыг баталж, засгийн газар байгуулахтай холбоотой 3 сарын мухардлыг эцэслэлээ. (Al Jazeera)

Камбож, Тайланд улсууд Тайландын булан дахь маргаантай 27 мянган ам дөрвөлжин километр газар нутгийн талаарх шаардлагаа Сингапур дахь таван гишүүнтэй олон улсын эвлэрүүлэн зуучлах зөвлөлд танилцуулжээ. Тайланд улс 2001 оны хамтарсан хөгжлийн тогтолцооноос гарсны дараа Камбож улс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дэмжлэгтэй уг үйл явцыг эхлүүлсэн байна. Тус бүсэд ойролцоогоор 300 тэрбум ам.долларын үнэ бүхий газрын тос, байгалийн хий байж болзошгүй юм. (Channel News Asia)

Цэцэрлэгийн энгийн хогийн ургамал хэмээн ихэвчлэн зулгаадаг цагаан лууль нь идэж болдог ургамал бөгөөд зөөлөн навчийг нь бууцай шиг болгож болно. Навч нь уураг, төмөр, кальци, рибофлавин, А, С аминдэмээр баялаг бол жижиг хар үрийг нь хатааж, гурил болгон нунтаглах, эсвэл үр тариа шиг болгож хэрэглэж болно. Киноатай ойрын төрөл цагаан лууль хөндөгдсөн хөрсөнд амархан ургаж, элбэг үр гаргадаг тул жил бүр шинээр соёолдог. (EverFood YouTube суваг)

British Journal of Nutrition сэтгүүлд нийтэлсэн системчилсэн мета-шинжилгээгээр өдөрт 30–35 грамм самар идэх нь цусны даралт ихсэх эрсдэлийг 25 хүртэл хувиар бууруулж болзошгүй гэжээ. Судлаачид зүрх судасны эрүүл мэндэд зориулсан хооллолтын арга хэмжээнүүдийг судлаад, өдөрт 28 орчим грамм самар идэх нь даралт ихсэх эрсдэлийг 20%-иар бууруулдаг болохыг мөн тогтоожээ. (Plant Based News)

Цахилгаан шатны оронд шатаар тогтмол явах нь зүрх судасны шалтгаант нас баралтын эрсдэлийг 39%-иар бууруулж болохыг судалгаа харуулжээ. Судлаачид нийт 500 мянга шахам хүнийг хамарсан 9 судалгаанд дүн шинжилгээ хийж, шатаар ойр ойрхон явах нь бүх шалтгаант нас баралтыг 24%-иар бууруулахтай холбоотойг тогтоожээ. Богино хугацааны хөдөлгөөн ч зүрхний эрүүл мэндэд тустай боловч шатаар явах нь хүн бүрд тохирохгүй байж болно гэж тэд хэлжээ. (New York Post)

Шинэ судалгаагаар түгээмэл хэрэглэдэг тархины нэмэлт бүтээгдэхүүний найрлага болох тирозин амин хүчлийн цусан дахь түвшин өндөр байх нь эрэгтэйчүүдийн наслалт богиносохтой холбоотойг харуулжээ. Судлаачид UK Biobank-ын 270 мянга гаруй оролцогчийн эрүүл мэнд, генетикийн мэдээлэлд шинжилгээ хийхэд тирозины түвшин өндөр байх нь дундаж наслалт бараг нэг жилээр богиносохтой холбоотой байжээ. Эмэгтэйчүүдэд ийм хамаарал ажиглагдаагүй бөгөөд энэ нь шалтгаант холбоог нотлохгүйг судлаачид онцолжээ. (New York Post)

Эль-Ниньогийн нөлөөтэй гангийн улмаас Гатун нуурын түвшин буурч буй тул Панамын суваг 10-р сараас эхлэн өдөрт нэвтрүүлэх хөлгийн тоог дунджаар 29.5 болгон, 8-р сарынхаас 18%-иар бууруулахаар төлөвлөжээ. Энэ усан замаар дэлхийн далайн худалдааны тав орчим хувь дамждаг байна. (The Guardian)

9-р сарын 12-13-нд шилжих шөнө Хорватын Брач арлын Милна орчимд гарсан хээрийн түймрийн улмаас 700 шахам хүнийг тэнгисээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Эргийн хамгаалалт, аврах алба, жуулчны болон хувийн завинууд уг ажиллагаанд оролцжээ. Амиа алдсан хүн бүртгэгдээгүй бөгөөд нүүлгэн шилжүүлэх үеэр өндөр настай нэг эмэгтэй хөлөг онгоцноос унасны дараа хүнд байдалтай эмнэлэгт хүргэгджээ. (Daily Mail)

9-р сарын 14–15-нд Италийн Амальфийн эрэг, Соррентогийн хойгийн Позитано, Амальфи, Агерола, Вико-Экуэнсе орчмын уулын бэл салхинд туугдсан түймэрт шатжээ. Гал сөнөөгчид болон ус цацагч гурван Canadair онгоц түймрийг унтраахаар тэмцжээ. Гэмтэж бэртсэн хүн бүртгэгдээгүй. Гал орон сууцуудад ойртсон тул Агеролагийн зарим оршин суугчийг нүүлгэн шилжүүлжээ. (Reuters)

Мексикийн өмнөд хэсгийн Оахака мужийн Ла-Эскобилья далайн эргийн дархан цаазат газарт 330 мянга гаруй оливын ридли далайн яст мэлхий-хүн “аррибада” буюу испаниар “ирэлт” гэсэн утгатай олноороо үүр засах үзэгдлийн үеэр өндөглөхөөр иржээ. Албаны хүмүүсийн мэдээлснээр, уг бөөгнөрөл нь 40 хүрэхгүй цагийн дотор болсон бөгөөд 3-р сард эхэлсэн, энэ улирлын зургаа дахь удаагийн цугларалт байжээ. (The Guardian)

Их Британийн жижиглэн худалдааны аварга Frasers Group бүх брэнддээ зэрлэг амьтан-хүний чамин арьс шир ашиглахыг хориглож, тогтвортой, веган арьс орлуулагч руу дэлхийн салбарын шилжилтийг хурдасгаж буй тансаг загварын тэргүүлэгчидтэй нэгджээ. (PETA UK)

Их Британийн веган махны THIS брэнд мөөгтэй бөмбөлөг, мөөгтэй дүпү, гол махан стейкээс эхлэн бүх бүтээгдэхүүндээ Веган нийгэмлэгээр баталгаажсан Веган гэрчилгээг нэвтрүүлжээ. Тус хараат бус гэрчилгээний тэмдэг нь бүтээгдэхүүн веган стандартад нийцсэнийг хэрэглэгчдэд шууд таниулж, ил тод байдлыг сайжруулан веган бүтээгдэхүүн сонгоход хялбар болгоно. (Grocery Trader)

[АНУ-ын Охайо мужийн] Колумбус хотын дижитал контент бүтээгч Алексис Николь Нельсон (веган) 9-р сарын 22-нд тогтвортой түүвэрлэлтийн гарын авлага, веган жорыг хослуулсан “Зуушаа амтархан ид, бүү үх” веган хоолны номоо улсын хэмжээний илтгэлийн аялан тоглолтын хамт танилцуулна. (Cleveland.com)

Израилын малын эмч, доктор Галиа Мелман-Шалев 2023 оны 10-р сарын 7-нд Израилд болсон халдлагын дараа Газын зурвасын хилийн ойролцоох олон зуун нохой-, муур-, адуу-хүнийг аварч, эмчилснийхээ төлөө Дэлхийн бог малын эмч нарын холбооны 2026 оны Тэжээвэр амьтны сайн сайхны шагнал хүртжээ. Тэрээр нөхөр, сайн дурын ажилтнуудын хамт амьтан-ардыг шилжин нүүсэн гэр бүлүүдтэй нь эргэн уулзуулжээ. (Ynet Global)

[АНУ-ын] Охайо мужийн иргэн Дуэйн Хук модонд гацсан муур-хүмүүсийг аврах чиглэлээр мэргэшсэн ба авирах ур чадвараа ашиглан тэднийг аюулгүй буулгадаг. Нэг удаагийн аврах ажиллагааны үеэр тэрээр айж сандарсан хар муур-хүн Пепперт хүрч, хүрч, хооллон тайвшруулсныхаа дараа аюулгүй доош буулгажээ. Дараа нь [Охайогийн] Мэрион хотын аврах байгууллага Пепперийг асрамждаа авчээ. (KSL)

[АНУ-ын] Техас мужийн гал сөнөөгчид Харрис тойргийн бага сургуулийн ойролцоох явган замын доор гацсан хоёр гөлгийг аварчээ. Little York гал түймэртэй тэмцэх алба болон амьтны хамгааллын ажилтнууд хэт халуунд хоёр цаг ухаж, найман долоо хоногтой Спарки, Флэйм хоёрыг аварсан байна. Гүн хөндийд мөн гацсан гурав дахь гөлөг харамсалтай нь аврагдаж чадалгүй, өөд болжээ. (The Animal Rescue Site)

Өдрийн ухаарал хайрлах эшлэл: “Жинхэнэ урлаг бол бүхий л зүйлсийн гүнд орших БУРХАНЫ гоо сайхныг эрэлхийлэх шашин юм.” – Канадын эрхэм уран бүтээлч Эмили Карр (LibQuotes)

Каролина Фальбушийн клиник үхлийн тухай энэ хоёр хэсэгт цувралд Колумбид мэндэлсэн, зөн мэдрэмжид тулгуурласан өөрчлөлтийн хөтөч, судлаач Каролина хүүхэд ахуйдаа мотоциклийн ослоор биеэсээ гарч, бүрэн амар амгаланг мэдрээд, өөрийнх нь хэлснээр насан туршийн “дотоод зохирол”-той эргэн ирсэн тухайгаа хуваалцана.

Үүнийг тайлбарлах үгтэй болохоосоо ч өмнө Каролина хүүхэд байхдаа амьдралыг үзэх үзлийг нь өөрчилсөн зүйлийг туулжээ. Тэр өсвөр насны хүүгийн жолоодож явсан мотоциклд ард нь сууж байжээ. Бид мотоциклоор явж байтал замд чулуу таарч, тэр жолоодлогоо алдав. Мотоцикл миний бие дээр унасан ч тэр мөчөөс өмнө би биеэсээ гарчихсан байсан.

Каролина өөрт нь юу тохиолдсоныг удаан хугацаанд хэрхэн тодорхойлохоо мэддэггүй байжээ. Хожим нь тэр “клиник үхлийн тохиолдол” гэх нэр томьёог бий болгосон судлаач, др Рэймонд Мүүдийн бүтээлийн талаар олж мэджээ. Түүний бүтээлүүдэд хүмүүсийн ярианд давтагддаг гүн амар амгалан, биеэсээ гарсан мэт мэдрэмж зэрэг нийтлэг шинжийг дүрсэлсэн байв. Каролина эдгээр шинжийн талаар мэдсэнээр өөрийн мэдэрсэн зүйл нь клиник үхлийн тохиолдол байсныг таньж ойлгосон гэж хэлсэн юм.

Тэгэхэд би хүүхэд байсан. Энэ бол хүүхэд насанд тохиолдсон клиник үхлийн тохиолдол байв. Доктор Мүүдийн ярьдаг шинжлэх ухааны талаар олж мэдэх хүртлээ би үүнийг удаан хугацаанд юу гэж нэрлэхээ мэдээгүй. Тэгээд л би: “Бурхан минь, энэ чинь зүгээр нэг биеэс гарах үзэгдэл байгаагүй юм байна. Үнэхээр клиник үхлийн тохиолдол байжээ.” гэж ойлгосон. Бид дээшээ явж эхэлснээ санаж байна, тэгээд л болоо. Тэр мөчөөс хойш би аль хэдийн дээр хөвөн, түүнийг ихэд сандарч, намайг: “Сэрээрэй! Сэрээрэй!” хэмээн сэрээхийг оролдож байхыг харснаа санаж байна. Мөн намайг амьсгалж байгаа эсэхийг шалгаж, өөр бусад зүйл хийж байлаа. Тэр тохиолдол ийм л байсан. Бүхэлдээ амар амгалан байв. Тэнд хүмүүс ихэд санаа зовж, сандарч байгааг би харж байсан. Харин би үүнд огтхон ч түгшээгүй. Бүх зүйл төгс байлаа. Бүх зүйл хэвийн байсан. Бүх зүйл зүгээр байв. Миний сэтгэл хөдлөл ч тайван байсан.

Дараа нь би биедээ эргэн орж, нүдээ нээгээд, түүний царайг хартал цус гарч байсныг санаж байна. Тэгээд би₮ “Бурхан минь, чи зүгээр үү? Цус гарч байна” гэсэн. Тэр нь бас нэг талаар инээдтэй байсан. “Тийм ээ, би бараг үхэх шахсан атлаа түүний нүүрнээс цус гарч байгаад санаа зовж байна.” гэсэн үг. Гэхдээ хамгийн чухал хэсгүүдийг үгээр хялбархан дүрслэх, хэлэх боломжгүй байдаг. Би бас өөр зүйлсийг харж байсан. Бид гудамжны голд, эргэн тойронд байшингууд байсан болохоор хүмүүс биднийг харж буйг би харсан. Зарим хүн харахаар гарч ирсэн ч хэн ч туслахаар ирээгүйг би харсан. Хүн бүр ихэд санаа зовсон ч юу ч хийгээгүйг би бас анзаарсан. Тийм ээ, үүнийг ч мөн анзаарсан. Энэ нь хүмүүсийн мэдрэмж, дотоод ертөнцийг арай гүнээс харж буй мэт зүйл байсан.

Ослын үеэр Каролина огт өвдөлт мэдрээгүй бөгөөд биедээ эргэн ирэхэд бүх зүйл бүрэн хэвийн байсан гэжээ. Ямар нэгэн өвдөлт мэдрэхээсээ өмнө би биеэсээ сугаран гарсан байв. Эргэж ирэхэд би бүрэн зүгээр байсан. Бие махбодод минь үнэндээ ямар ч гэмтэл байгаагүй. Тэр нь ч бас нэг талаар маш ид шидийн байв. Энэ бол зүгээр л дотоод зохирол байсан. Би үүнийг ингэж харах дуртай.

Хоёрдугаар хэсэгт Каролина ой санамжид нь үлдсэн тайлбарлашгүй завсар болон биеэсээ гарсан үед мэдэрсэн хязгааргүй уудам мэдрэмжийнхээ талаар эргэцүүлнэ. Мотоцикл миний дээр унахаас өмнө биеэсээ гарсан бөгөөд дараагийн санаж буй зүйл гэвэл тэр мотоциклыг миний бие дээрээс авч байсан явдал юм. Тэгэхээр цаг хугацааны дараалалд ийм завсар бий. Каролина Фальбушийн клиник үхлийн тухай энэхүү хоёр хэсэгт цувралын 2-р хэсэгт маргааш бидэнтэй хамт байгаарай. (Life Death & Beyond YouTube суваг)